ریگ جن، شگفت انگیزترین، اسرارآمیزترین و ترسناکترین منطقه ی ایران است. منطقه ای کویری و پر از تپه های ماسه ای که در جنوب سمنان، شرق دریاچه ی نمک، شمال چوپانان و انارک و غرب جندق، یعنی در کویر مرکزی ایران قرار دارد. به دلیل وسعت زیاد و نداشتن چشمه یا چاه آب، در گذشته های دور، محل عبور کاروانها نبوده و فقط در سالهای اخیر، چند گروه از محققان و سیاحان به آن منطقه رفته اند.ریگ جن با وسعتی حدود ۳۸۰۰ کیلومترمربع در حاشیه ی شمالی به کوه گوگردی، در حاشیه ی شرقی به جاده ی دامغان قرار دارد. بهترین مسیر دستیابی به آن هم بخش شمال شرق پارک ملی کویر است؛ جاده ی سنگفرش ملک آباد که البته داخل مرز پارک بوده و زیر نظر سازمان حفاظت محیطزیست اداره می شود. مسیر دیگر ورود به ریگ جن جندق است که دقیقاً در نقطه ی مقابل، یعنی در بخش شرقی پارک قرار دارد. زیر بنای ریگ جن یک دشت فرسایش یافته است که در حال حاضر تپه های ماسه ای برخان و تپه های ماسه ای هرمی (قورد) آن را اشغال کرده است. تمام ریگ جن دارای رسوبات نمکی فراوان می باشد که عمده رسوبات و مواد فرسایشی آن از دامنه های فرسایش یافته البرز شکل گرفته است. وجود باد غالب از سمت غرب به شرق باعث شده است که تپه در قسمت شرقی دارای شیبی بسیار تند و در قسمت های غربی دارای شیب ملایم تری باشند.
برخی معتقدند که ارواح پلید و شیاطین در این سرزمین اسرارآمیز حکومت می کنند و به همین دلیل هر که پا به ریگ جن می گذارد بلعیده می شود و دیگر باز نمی گردد. در منطقه کویری ریگ جن که به مثلث برمودای ایران نیز شهرت دارد تا چشم کار می کند تپه های شن و باتلاق های نمک وجود دارد. ریگ جن، شگفت انگیز ترین، اسرارآمیز ترین و ترسناک ترین منطقه ایران است. با باتلاق های سهمگین که مرگ را برای هر موجودی زنده ای به ارمغان می آورد. اتفاقات بی پاسخ و توجیه نشده بسیاری در این منطقه روی داده است و نمک زار های این منطقه محل قتل و دفن موجوات زنده بسیاری بوده است. فرو رفتن در گل و لجن در ریگ جن، شاید یکی از خطرناک ترین اتفاقاتی باشد که ممکن است گریبانگیر مسافران ناوارد شود و آنها را به کام مرگ بکشاند. سال های متمادی، هیچکس جرات آنکه به ریگ جن سفر کند و راز این کویر اسرار آمیز را کشف کند، نداشت.در سال ۱۹۰۰ سون هدین، کویرنورد بزرگ سوئدی اولین گردشگری بود که سعی کرد ریگ جن را تجربه کند. اما به دلیل باتلاقی بودن منطقه از تصمیمش منصرف شد و در نتیجه از حاشیه غربی و جنوبی ریگ جن عبور کرد. او بعدها در کتاب کویرهای ایران به طور مفصل درباره این کویر نوشت تا در سال ۱۹۳۰ آلفرنس گابریل” با ایده گرفتن از این کتاب راهی ایران شود و عزم ریگ جن کند، اما او هم تنها از عرض ریگ جن گذشت. تا این که در سال ۱۳۸۰ اولین کویر نورد ایرانی راهی ریگ جن شد تا طلسم این سرزمین اسرارآمیز را بشکند. در مناطق داخلی ریگ جن هیچ گونه آثاری از ساخت و سازهای انسانی و هیچ آثاری از تمدن قابل مشاهده نیست. نه شهری در آن قرار دارد و نه روستایی. در کتب تاریخ نویسان هیچ کجا نامی از آبادی در داخل این منطقه به چشم نمی خورد. آنچه بوده و هست تنها در حاشیه ریگ جن قرار گرفته است.
اگر چه تقریبا از تمامی روستاها و مزارع چوپانان، به ویژه آشتیان و حجت آباد، می توان به این منطقه دسترسی پیدا کرد، اما بهترین مسیر از روبروی مزرعه زالوبند است.
دشت های کویری ریگ جن
کویرهای رسی
این کویرها در مناطق شرقی و مرکزی ریگ جن گسترش یافته اند. بر روی سطح این کویرها غیر از صفحات رسی هیچ نوع پوشش دیگری دیده نمی شود. کویرهای رسی بر اثر تجمع لایه های نازک از مواد ریز فصلی رشد نموده اند و وجود لایه های درشت تر در این رسوبات نشان دهنده طغیان های غیرعادی بر روی این صفحات است. پس از تشکیل، کویرهای رسی ممکن است براثر تغییر شرایط هیدرولوژیکی، بر اثر تغییر شرایط جوی، و یا تغییر شکل چاله، تغییر یابند. مثلا تشکیل صفحات باد کرده بر روی آنها قابل مشاهده است. در این نواحی کویرهای پُف کرده یا متورم قابل مشاهده هستند که دارای املاح سولفات سدیوم در عمق صفرتا ۱۶ سانتیمتری وبه ویژه ۸ تا۱۶ سانتیمتری از سطح زمین هستند. باپس زدن خاک رو، خاک این عمق که دارای املاح زیادی است،استخراج میشود. نمک سولفات سدیوم در موارد گوناگون مصرف دارد از جمله در تهیه مواد شوینده، شیشه سازی،کاغذسازی وغیره.
کویرهای رسی خیس
این کویرها در شمال و شمال غربی ریگ جن گسترش یافته اند. کویرهای این گروه دارای صفحات رسی و حوزه خیس هستند. در واقع مواد تشکیل دهنده این کویرها با کویرهای رسی شبیه است، با این تفاوت که سطح قسمتی از آن (حوزه خیس)، پایین تر از سطح آب زیرزمینی تابستانه است. کویرهای رسی خیس از کویرهای رسی و بر اثر بالا آمدن سطح آب زیرزمینی بوجود آمده اند. در این مناطق کویرهای چربه، که دارای املاح قابل استخراج کلرورکلسیوم (cacl2) هستند قابل مشاهده است. کلرور کلسیم به عنوان جذب کننده رطوبت مورد استفاده صنعتی قرار میگیرد.
کویرهای رسی همراه با نمکزار
این کویرها در حد فاصل کویرهای رسی خیس شمال ریگ جن و دیواره های ماسه ای پنچ گانه و در قسمت غربی ریگ جن گسترش یافته اند. سطح این کویرها از صفحات رسی و نمکزار پوشیده شده است. کویرهای رسی همراه با نمکزار عموما در چاله و آبخیزهایی قرار دارند که داری سنگهای دوره میوسن و بدون شک تبخیری هستند. تشکیل وسیع این پوشش، بر روی عکسهای هوایی و در بررسی صحرایی نشان می دهد که در سالهای اخیر نمک موجود در صفحات بلندتر که در گذشته به علت بالا بودن سطح آب زیرزمینی و یا طغیان هرز آبهای شور تشکیل شده بوده است، شسته شده و به مناطق پس تر جنوبی تر انتقال یافته است. شوره زارها برای استخراج املاح نیترات پتاسیوم (شوره)، مورد استفاده قرار میگیرند. نیترات پتاسیوم به عنوان کود زراعی قابل استفاده است ولی موارد مصرف مهم تر دارد و از آن در تهیه باروت ودیگر مواد محترقه استفاده می شود.
علت پیدایش کویرهای ریگ جن
در جنوب شرق دشت گرمسار رودخانه شور (لات سمنان) وجود دارد که دشت گرمسار و ارتفاعات حاشیه آن حوضه آبریز آن بوده است و پس از گذشتن از دامنه های شمالی ارتفاعات سیاه کوه و زهکش نمودن دشت مذکور به شمال غربی کویر ریگ جن می رسد. خاک های ناحیه به علت حضور تشکیلات سنگی شور و گنبدهای نمکی و بالا بودن سطح آب زیر زمینی در جنوب دشت و تبخیر سالانه، عموماً شور است .
منطقه شمالی ریگ جن داری اراضی وسیع شور بوده که در امتداد جنوب بر مقدار املاح آن افزوده می شود. این بخش شامل اراضی پست باتلاقی و کفه های گلی-نمکی می باشد.
از نظر روند ساختمانی، چنیه شناسی و رسوب شناسی منطقه مشابه سایر مناطق کویر مرکزی ایران است. مواد آبرفتی و رسوبات بوجود آمده توسط رودخانه های منتهی به ریگ جن که عمدتا از شمال غرب به سمت جنوب شرق امتداد دارند در اثر سائیدگی و خردشدگی بصورت ذرات ریز و درشت در داخل کویر باقی گذاشته شده است. این نوع رسوب و مواد آبرفتی در تشکیل دشت های آبرفتی ریگ جن موثر بوده و رسوب گذاری کاملی از نظر تشکیلات رودخانه ای در دشت های ریگ جن بوجود آورده است .
بدین نحو که در موقع ورود رودخانه به دشت، بواسطه وسیع تر شدن ناگهانی بستر رودخانه سرعت آب نیز به مراتب کم شده و رسوبات داخل آب با آب روی زمین پخش شده است. در موقع پخش آب و مواد محتوی آب روی دشت، اول مواد درشت و سنگین تر از سایر ذرات در ابتدی محل ورود رودخانه به دشت در داخل بستر رودخانه و در کف آنها باقی مانده و بعد ذرات ریز دانه با توجه به سرعت آب و وزن آنها رسوب گذاری می شود .
ارتفاع متوسط ریگ جن در قسمتهی جنوبی، شرقی و غربی از ۷۰۰ متر تا ۷۲۰ متر متغیر بوده (بغیر از تپه های ماسه ای) و در بستر شمالی تا ۶۸۰ متر نیز کاهش می یابد. همین کاهش ارتفاع در نواحی شمالی و بالا بودن سطح آب های زیرزمینی در این منطقه باعث ایجاد کویرهای رسی خیس و یا باتلاقهای نمکی در این منطقه شده است.
ارتفاعات ریگ جن
ارتفاعات کوه گوگرد در ناحیه شمال غربی ریگ جن واقع است. درازای این ارتفاعات در حدود ۸۰ کیلومتر است و راستای آن خمدار شمال شرقی- جنوب غربی است. در انتهای بخش شرقی آن گنبدهای نمکی قابل مشاهده است.
ارتفاعات کوه گچاب در شمال شرق کوه گوگرد و شمال شرقی ریگ جن واقع شده است. این ارتفاعات راستای خمدار شرقی- غربی دارند و درازای آن ۴۰ کیلومتر است.
ارتفاعات کوه نخجیر در غرب ریگ جن و در محدوده پارک ملی کویر واقع است که در ادامه این ارتفاعات به شیطان کوه و کوه دم در جنوب غربی ریگ جن پیوند میخورند.
ارتفاعات کوه ملاهادی معروف به کوه بزرگی در جنوب ریگ جن واقع شده است. همچنین کوه زرومند در منطقه جنوب شرقی ریگ جن قابل مشاهده است. کلیه این ارتفاعات در مناطق حاشیه ریگ جن واقع شده اند و در سرزمینهای داخل ریگ جن هیچ گونه کوهی قابل مشاهده نیست.
پوشش گیاهی
اقلیم خشک و ترکیب خاک ( نمک و گچ ) رویش گیاهان را بسیار مشکل و کند کرده است. در مناطق باتلاقی و دشتی شمال و مرکز ریگ جن هیچ گونه زندگی نباتی قابل مشاهده نیست. تنها در مناطقی که پوشش ریگزار دارند در پشت شیبهای غربی میتوان به ندرت پوشش درختچه های ۱ ساله تاغ را مشاهده کرد که عمدتا به دلیل خشکی وسختی شرایط اقلیمی خشک می شوند. اما در حاشیه ریگ جن و منطقه دم ریگ وضعیت به کلی دگرگون می شود. در این مناطق تنها گیاهانی قابلیت رویش دارند که علاوه بر مقاوم بودن در برابر شوری و خشکی قابلیت سازگاری با سختی اقلیم مناطق کویری را دارا باشند. برخی از این گونه گیاهان عبارتند از : سالسولا، اشنان، تاغ، گز و خار شتر.
در منطقه شمال غربی و غربی ریگ جن در مجاورت کوه های سیاه کوه و نخجیر بوته های روناس با ساقه های ضخیم و بلند وجود دارد که از آن برای مصرف سوخت استفاده می کرده اند و برخی از آنها بری رنگرزی نیز مورد استفاده قرار می گرفته اند.
پوششی گیاهی مناطق استپی حاشیه ریگ جن شامل گندمیان، جو وحشی، باریجه، نعناکوهی، کاهوی وحشی و کلاه میرحسن است که گیاهانی یکساله و علفی منطقه هستند، همچنین به بوته های قیچ، کاروانکش، و چوبک نیز می توان اشاره کرد.
پوشش گیاهی در منطقه دم ریگ در زمینهای ماسه ای پوشیده از درختچه های تاغ و بندرت اسکنبیل است. هرچه به سمت غرب پیشروی کنیم این پوشش انبوهتر می گردد. از دیگر جوامع گیاهی در ریگزارها میتوان به نسی، دم گاوی، نتر و … اشاره کرد.
تنوع زیستی
ناحیه ی وسیعی از ریگ جن فاقد پوشش گیاهی و پراکندگی جانوری است. هنوز از وضعیت پوشش گیاهی و حیات وحش این منطقه اطلاعات کاملی در دست نیست. ولی در حواشی آن یعنی هموار سینه کوه در دهانه ی چاه گرگ و دهانه ی تنگ ظلمات وهمین طور دامنه های کافرکوه، وجود جبیر و گور ایرانی گزارش شده است. در منطقه دم ریگ به دلیل تعدیل سختی کویر و افزایش پوشش گیاهی تنوع زیستی تیپیک مناطق کویری قابل مشاهده است. این تنوع زیستی شامل روباه شنی، گربه شنی، کاراکال، خرگوش، جرد، پامسواکی، پایکا، انواع مار و عقرب، انواع آگاما و جکو، شاهین، سارگپه بیابانی، عقاب طلایی، گرگ، شغال و… است. همچنین در زمان شاه عباس این منطقه دارای گله های آهو بوده است که احتمالا به دلیل شکار بی رویه منقرض شده اند. ریگ جن با چندین منطقه حفاظت شده از جمله منطقه شکار ممنوع ملاهادی، منطقه حفاظت شده عباس آباد نایین، منطقه شکار ممنوع اردستان، منطقه شکار ممنوع چوپانان و علی الخصوص پارک ملی کویر که یکی از زیستگاه های یوز آسیایی است در مجاورت است و میتوان بر این باور بود که بسیاری از حیات وحش این مناطق در قسمتهایی از ریگ جن نیز زیست می کنند.
منابع آب در ریگ جن
بزرگترین رودخانه در محدوده شمال شرقی ریگ جن حبله رود است که از شاخه های مختلفی تشکیل می شود. از رودهای دیگر که به ریگ جن میریزند می توان به جمع آب رود ( رودسر دره ) اشاره کرد. ین رود دارای آب بسیار کمی است که شور و غیر قابل استفاده است .
رودخانه رامه یا تنگ چهار طالق نیز از دیگر رودخانه های فصلی است که از ارتفاعات شمال شرقی گرمسار و منطقه لزوره سرچشمه گرفته و پس از پیوستن به شاخه هایی چون خوشابرود از شمال به جنوب بسوی آبادی ده نمک ادامه مسیر می دهد و به ریگ جن می ریزد. در قسمت شمالی ریگ جن رودخانه ورگی از ارتفاعات کوه گوگرد سر چشمه می گیرد و در جهت شمال غربی-جنوب شرقی وارد ریگ جن می شود.
در قسمت جنوب شرقی ریگ جن رودخانه زرومند قرار دارد که از ارتفاعات زرومند سرچشمه گرفته و به موازات دیواره دم ریگ در جهت شرقی-غربی به ریگ جن می ریزد.
در داخل ریگ جن به غیر از چند چشمه آب بسیار شور و تلخ که در حاشیه ارتفاعات پراکنده ریگ و در فواصل بسیار زیاد قرار دارند هیچ گونه چشمه آبی وجود ندارد.
تمدن ها و آثار انسان ساخت
در مناطق داخلی ریگ جن هیچ گونه آثاری از ساخت و سازهای انسانی و هیچ آثاری از تمدن قابل مشاهده نیست. نه شهری در آن قرار دارد و نه روستایی. در کتب تاریخ نویسان هیچ کجا نامی از آبادی در داخل این منطقه به چشم نمیخورد. آنچه بوده و هست تنها در حاشیه ریگ جن قرار گرفته است.
